Wat is salsa? Herkomst, muziek en wat de dans maakt

Salsa is een partnerdans op Caribische dansmuziek met Cubaanse wortels, met z'n tweeën of in een groep, en bijna altijd geïmproviseerd. Hieronder de vragen die mensen het vaakst stellen als ze aan salsa beginnen.

Wat is salsa?

Salsa is een muziekstijl en de dans die erbij hoort. Het woord is Spaans voor saus. In liedteksten dook het al in de jaren dertig op, bijvoorbeeld in "Échale salsita" van de Cubaan Ignacio Piñeiro. Als naam voor een hele muziekstijl werd het in de jaren zeventig in New York gangbaar, vooral via het platenlabel Fania en de Fania All-Stars.

De dans put uit oudere Cubaanse en Caribische dansen: de son, de danzón, de mambo, de cha-cha-cha en de rumba. Uit de Afrikaanse wortels komen het bewegen op meerdere ritmes tegelijk, losse bewegingen van schouders en heupen en het vraag-en-antwoordpatroon. De partnerhouding kwam vooral via de danzón uit de Europese traditie.

Waar komt salsa vandaan?

Uit Cuba, met de naam uit New York. De basis is de son cubano, die eind negentiende eeuw ontstond in het oosten van Cuba, in de oude provincie Oriente. De son combineerde Spaanse elementen, zoals de zangstijl en de tres (een afgeleide van de Spaanse gitaar), met Afrikaanse: het clave-ritme, vraag en antwoord tussen zanger en koor, en percussie als bongo en maracas. In de eerste decennia van de twintigste eeuw bereikte de son Havana; het precieze jaar verschilt per bron. In de jaren twintig verdrong de son de danzón als populairste muziek van Cuba.

In New York speelden muzikanten in de jaren veertig en vijftig mambo, son en cha-cha-cha. De mambo had zijn centrum in de Palladium Ballroom, die in 1966 sloot. Het label Fania, in 1964 in New York opgericht, bracht die muziek in de jaren zeventig groot uit onder de naam salsa, onder meer met een concert van de Fania All-Stars in de club Cheetah (1971) en de film Our Latin Thing (1972). Veel muzikanten waren Puertoricaans, en daarmee kwamen ook Puertoricaanse genres als bomba en plena in de muziek.

Of salsa iets nieuws was, daarover verschillen de meningen. Tito Puente zei dat hij geen salsa kende behalve die uit een fles: hij speelde Cubaanse muziek. Van zangeres Celia Cruz wordt een vergelijkbare uitspraak aangehaald, dat salsa Cubaanse muziek met een andere naam is. Anderen zien salsa juist als een gedeelde identiteit voor Latijns-Amerikanen uit veel landen. De basis is volgens de bronnen vooral Cubaans, met veel andere invloeden, van jazz tot merengue.

In Colombia groeide een eigen salsacultuur, met de stad Cali als middelpunt: eerst rond platen uit Cuba en New York, later met eigen orkesten. Onderzoek naar de geschiedenis van de salsadans volgt de verspreiding over de wereld via drie steden, New York, Los Angeles en Miami, en laat zien hoe salsa in de jaren negentig een lesproduct werd dat zich losmaakte van de mambo van de jaren vijftig.

Op welke muziek dans je salsa?

Op salsamuziek: veel percussie, blazers, piano en een vast ritmisch patroon, de clave. De clave loopt over twee maten en wordt als 3-2 of 2-3 gespeeld, naar het aantal slagen per maat.

Typische instrumenten zijn bongo, conga, timbales, contrabas, piano, tres, blazers, claves, güiro en maracas. Een charanga-orkest gebruikt violen en fluit in plaats van blazers. Het tempo is vlot en loopt per nummer flink uiteen. Bekende namen uit de geschiedenis zijn onder anderen Celia Cruz, Tito Puente en Héctor Lavoe, en uit Colombia Joe Arroyo en Grupo Niche.

Hoe tel je salsa, en wat is on1 en on2?

Salsa tel je in acht tellen, verdeeld over twee maten van vier. In de meeste stijlen stap je op 1, 2 en 3 en op 5, 6 en 7; op 4 en 8 zet je geen stap. On1 en on2 zeggen op welke tel je van richting verandert, de break: op de eerste of op de tweede tel.

On1 hoort bij de stijl uit Los Angeles, on2 bij de stijl uit New York, die dicht bij de mambo ligt. Cubaanse salsa werd van oudsher vaak contratiempo gedanst, zonder stap op de eerste tel; tegenwoordig wordt hij vaker op de tel gedanst.

Mijn ervaring: on1 is voor de meeste mensen in het begin makkelijker, omdat die telling past bij hoe wij Europese muziek horen. Overstappen naar on2 is daarna vaak lastiger. En er zijn meer tellingen dan deze twee. Tellen is een hulpmiddel. Echt dansen gaat ook over luisteren naar jezelf en naar wat jij op de muziek wilt doen, binnen de basisvorm van muziek en dans. Meer daarover in On1, on2 of Cubaans.

Welke salsastijlen zijn er?

De bekendste zijn Cubaans (casino), LA (on1), New York (on2) en Colombiaans.

• Casino ontstond in de jaren vijftig in Havana en is genoemd naar de dansclubs, de casinos deportivos; vaak wordt de Casino Deportivo de La Habana genoemd. Partners draaien in een cirkel om elkaar heen. Buiten Cuba heet het meestal salsa cubana.
• Rueda de casino is de groepsvorm van casino. Paren staan in een kring, iemand roept de figuren af en je wisselt steeds van partner. Meestal wordt het ontstaan in het Havana van eind jaren vijftig geplaatst; een Cubaans persbureau beschrijft de rueda als een latere ontwikkeling uit de casino.
• LA-stijl en New York-stijl worden op een denkbeeldige lijn gedanst. In New York-stijl is veel ruimte voor shines: voetenwerk dat je los van elkaar danst.
• Colombiaanse salsa uit Cali staat bekend om snel voetenwerk.

Wat maakt salsa salsa?

Een vaste basis, ingevuld door improvisatie. De leider kiest figuren op de muziek, de volger vult ze in, en allebei houden ze de basisstap en de maat vast. Dat noem ik het contract tussen danspartners: je houdt je aan de basisvorm van muziek en dans, en daarbinnen is ruimte voor wat jij wilt doen. Ga je daar te ver buiten, dan werkt het niet meer.

Leiden en volgen zijn rollen, geen kwestie van gender. Steeds meer mensen dansen beide rollen, dat heet switch. Zo weet je beter hoe het voor je partner voelt (zie Leider, volger of switch).

Is salsa moeilijk om te leren?

De basisstap leer je in een paar lessen; het samen dansen kost meer tijd. In de eerste les krijg je meestal uitleg over de dans, de basisstap en een paar elementen. Je went aan de setting, aan rouleren en aan de nabijheid van een partner. Die nabijheid is nooit een vrijkaart om grenzen te overschrijden. Vind je iets niet prettig, ga er dan niet van uit dat het bij de dans hoort.

Kun je salsa leren zonder partner?

Ja. Je kunt goed alleen naar een latin-dansschool. In de les wissel je van partner, en scholen vullen de lessen vaak aan met ervaren dansers. Lees ook Salsa leren zonder partner.

Waar dans je salsa in Nederland?

In lessen bij dansscholen, op socials (dansavonden waar iedereen vrij danst) en op festivals of congressen met workshops. Mijn tip: ga eerst naar een social om de sfeer te proeven, en neem daarna een proefles.

Zoek een school via de salsascholen op Discover, bijvoorbeeld salsa in Rotterdam, salsa in Utrecht of salsa in Amsterdam. Ga je voor het eerst, lees dan Je eerste dansles en Wat is een social?.

Bronnen

• U.S. National Park Service, Salsa is More Than Salsa (son uit Oriente, Fania 1964, bomba en plena, uitspraak Tito Puente): https://www.nps.gov/articles/000/salsa-is-more-than-salsa.htm
• U.S. National Park Service, Lo Necesario: Introducing Salsa: https://home.nps.gov/articles/000/lo-necesario-introducing-salsa.htm
• University of Washington, Department of Dance, over het boek Spinning Mambo into Salsa: Caribbean Dance in Global Commerce (Juliet McMains, Oxford University Press, 2015): https://dance.washington.edu/research/publications/spinning-mambo-salsa-caribbean-dance-global-commerce
• Juan Eduardo Wolf, recensie van The City of Musical Memory: Salsa, Record Grooves, and Popular Culture in Cali, Colombia (Lise Waxer, Wesleyan University Press, 2002), Journal of Folklore Research Reviews (2006): https://scholarworks.iu.edu/journals/index.php/jfrr/article/view/40236
• Prensa Latina, Inauguran en Cuba Escuela Internacional Rueda de Casino (10 juni 2024), over het ontstaan van casino in de Casino Deportivo: https://www.prensa-latina.cu/2024/06/10/inauguran-en-cuba-escuela-internacional-rueda-de-casino/
• Wikipedia, Salsa music (citaat Celia Cruz, via Steward 2000): https://en.wikipedia.org/wiki/Salsa_music
• Wikipedia, Salsa (dance): https://en.wikipedia.org/wiki/Salsa_(dance)
• Wikipedia, Son cubano: https://en.wikipedia.org/wiki/Son_cubano
• Wikipedia, Cuban salsa (casino, contratiempo): https://en.wikipedia.org/wiki/Cuban_salsa
• Wikipedia, Palladium Ballroom: https://en.wikipedia.org/wiki/Palladium_Ballroom