Wat is zouk? Herkomst, muziek en wat de dans maakt

Wie "zouk" zegt, kan twee dingen bedoelen: muziek uit de Franse Antillen of een partnerdans uit Brazilië. Op dansscholen gaat het meestal om de Braziliaanse zouk. In dit artikel zet ik ze naast elkaar en beantwoord ik de vragen die mensen het vaakst stellen.

Wat is zouk?

Zouk is in de eerste plaats een muziekstijl uit de Franse Antillen, vooral Guadeloupe en Martinique. Braziliaanse zouk is een partnerdans die in Brazilië op die muziek begon. Die toevoeging "Braziliaans" hoort bij de dans, niet bij de muziek: hij maakt het verschil tussen de twee duidelijk.

Waar komt de Antilliaanse zouk vandaan?

Uit Guadeloupe en Martinique, eind jaren zeventig of begin jaren tachtig. Het woord zouk stond daar eerst voor een dansfeest dat de hele nacht duurde. De band Kassav', in 1979 opgericht door muzikanten uit Guadeloupe, wordt gezien als de grondlegger van de zouk als genre. Met een hit uit 1984 werd zouk een gevestigde muziekstijl. Over het begin verschillen de bronnen: het Franse audiovisuele archief INA noemt 1974, andere bronnen leggen het begin bij Kassav' rond 1980.

De vroege zouk was snel, met veel percussie en een krachtige blazerssectie. Hij mengde Antilliaanse stijlen als gwo ka en Haïtiaanse konpa (compas) met funk en rock, in een studiogeluid met synthesizers en drumcomputers. Later ontstond de langzamere zouk love. Zouk was ook een van de stijlen waaruit in Angola de kizomba ontstond.

Waar komt de Braziliaanse zouk vandaan?

Uit de lambada. De lambadamuziek wordt verbonden met de staat Pará in het noorden van Brazilië. De dans kreeg zijn vorm in Porto Seguro in Bahia, waar rond 1988 de eerste lambaterias opengingen, danszalen voor lambada.

In 1989 werd het nummer "Lambada" van de groep Kaoma een internationale hit. Het bleek een onrechtmatige bewerking van "Llorando se fue" van de Boliviaanse groep Los Kjarkas, die daarover een rechtszaak wonnen. Toen de lambadamuziek uit de mode raakte, gingen dansers verder op zouk uit de Franse Antillen. Daaruit groeide de Braziliaanse zouk. Over de timing verschillen de bronnen: de Brazilian Zouk Dance Council, een Braziliaanse zoukraad, noemt het begin van de jaren negentig, andere bronnen laten de lambadamuziek pas na 1994 verdwijnen.

Ook over de plek bestaan verschillende verhalen. De zoukraad noemt Rio de Janeiro als geboorteplaats; andere verhalen leggen meer nadruk op Porto Seguro, waar de dans dichter bij de lambada bleef. Een historisch overzicht door onderzoekers van de Universidade Federal do Rio de Janeiro uit 2023 laat zien dat het ontstaan van ritme en dans nog altijd een punt van discussie is. Volgens dezelfde zoukraad werd de naam Braziliaanse zouk in 2006 bij meerderheid gekozen op een zoukcongres in Belo Horizonte, en gingen vanaf 2007 Braziliaanse docenten in het buitenland lesgeven.

Op welke muziek dans je Braziliaanse zouk?

Oorspronkelijk op Antilliaanse zouk, nu op veel meer: R&B, pop, hiphop en andere hedendaagse muziek. Dat de dans niet aan één muziekstijl vastzit, is een van de dingen die hem eigen maken.

Wat maakt Braziliaanse zouk zouk?

Het meest herkenbaar is de beweging van de volger met het bovenlichaam, die buiten de eigen as wordt geleid. Daarbij horen isolaties, draaien waarbij het lichaam kantelt en, de laatste jaren, technieken met tegenwicht. De basis bestaat uit kleine gewichtsverplaatsingen, stappen naar voren en naar achteren en draaien.

Juist omdat hoofd en bovenlichaam zo meedoen, is techniek hier geen bijzaak. Een goede docent bouwt die bewegingen stap voor stap op. Forceer niets, en zeg het als iets niet goed voelt.

Ook in zouk geldt wat ik het contract tussen danspartners noem: je houdt je aan de basisvorm van muziek en dans, en binnen die vorm is er ruimte voor wat jij op de muziek wilt doen. Ga je daar te ver buiten, dan werkt het niet. Leiden en volgen zijn rollen, geen gender (zie Leider, volger of switch).

Welke zoukstijlen zijn er?

Er zijn meerdere stijlen naast elkaar, en ook over de grenzen ertussen verschillen de meningen.

• Traditionele of Rio-stijl: lineair of rond.
• Lambazouk (Porto Seguro-stijl): het dichtst bij de lambada, met doorlopende beweging.
• Soulzouk: uit Rio de Janeiro, in een gesloten omhelzing, waarbij leider en volger samen de dans maken.
• Zouk flow: uit Rio de Janeiro, met invloeden uit de hiphop.
• Neozouk: gebaseerd op ronde bewegingen.
• Mzouk: ontstaan op Mallorca, en daarmee een van de weinige stijlen van buiten Brazilië.

Is zouk moeilijk om te leren?

De eerste stappen zijn goed te doen, maar het kost tijd om de lichaamsbewegingen veilig en soepel te maken. Als beginner merk je vooral dat je moet leren loslaten en voelen, zeker als volger. Kies een school die de techniek rustig opbouwt. De eerste lessen gaan ook over wennen aan rouleren en aan de nabijheid, en die nabijheid is nooit een vrijkaart om grenzen te overschrijden.

Waar dans je zouk in Nederland?

In lessen bij dansscholen die zouk geven, op zoukavonden en op festivals en congressen met workshops. Ga eerst eens naar een social om te zien hoe er gedanst wordt.

Zoek een school via de zoukscholen op Discover. Ga je voor het eerst, lees dan Je eerste dansles of Wat is een social?.

Bronnen

• Encyclopaedia Britannica, Zouk: https://www.britannica.com/art/zouk
• INA (Institut national de l'audiovisuel), Danses sans visa: Seeing blue in the overseas territories, zouk and its history (FR3, 1987): https://fresques.ina.fr/danses-sans-visa-en/fiche-media/Dasavi00603/seeing-blue-in-the-overseas-territories-zouk-and-its-history.html
• Brazilian Zouk Dance Council, History of Brazilian Zouk Dance (oorsprong, naamgeving 2006, verspreiding vanaf 2007): https://www.brazilianzoukcouncil.com/educational/history/origin-bzdc
• Ana Carolina Navarro, Isabela Buarque en Luciano Menegaldo, Tensions of the Historiographic Traces of Brazilian Zouk, Revista Brasileira de Estudos da Presença 13 (4), 2023: https://seer.ufrgs.br/index.php/presenca/article/view/134784
• Wikipedia, Zouk: https://en.wikipedia.org/wiki/Zouk
• Wikipedia, Kassav': https://en.wikipedia.org/wiki/Kassav%27
• Wikipedia, Lambada (dance): https://en.wikipedia.org/wiki/Lambada_(dance)
• Wikipedia, Llorando se fue (Kaoma en de rechtszaak van Los Kjarkas): https://en.wikipedia.org/wiki/Llorando_se_fue
• Wikipedia, Brazilian Zouk (stijlen): https://en.wikipedia.org/wiki/Brazilian_Zouk